Ziemie Województwa Śląskiego

Granic obecnego województwa śląskiego nie należy utożsamiać z historycznymi granicami regionu śląskiego. Historyczny Śląsk obejmował ziemie znajdujące się w dorzeczu Odry ograniczone od północy rzeką Barycz, od zachodu rzeką Kwisą, od południa górami Sudetami, a od wschodu wododziałem między dorzeczami Odry i Wisły. Częste zmiany przynależności państwowej Śląska i jego podziały powodują, iż historia tej ziemi jest szczególnie skomplikowana. W trakcie ostatnich jedenastu wieków Śląsk znajdował się we władaniu: Czechów, Polaków, Węgrów, Austriaków i Prusaków. Wielokrotnie przechodził z rąk do rąk, a w chwili obecnej większość jego ziem znajduje się w granicach Rzeczypospolitej Polskiej (województwa: dolnośląskie, opolskie, część śląskiego i lubuskiego). Niewielki skrawek Dolnego Śląska należy do niemieckiego kraju związkowego Saksonia (np. miasto Hoyerswerda) oraz Republiki Czeskiej (Śląsk Opawsko-Karniowski i zachodnia część Śląska Cieszyńskiego, czyli tzw. Zaolzie).

Granice administracyjne Śląska na przestrzeni dziejów ulegały częstym zmianom i trudno jest w chwili obecnej jednoznacznie ustalić, które ziemie są historycznie śląskie, a które nie. Wszystko zależy od tego, do której epoki historycznej się odniesiemy. W średniowieczu za główne grody śląskie uznawano: Wrocław, Głogów, Niemczę i Legnicę czyli miejscowości położone na Dolnym Śląsku i nie wchodzące w skład obecnego województwa śląskiego. Sama nazwa Górny Śląsk pojawiła się zresztą dopiero w XV wieku, a jego ziemie aż do XVIII wieku znajdowały się w cieniu ekonomicznie dominującego Śląska Dolnego.

W skład obecnego województwa śląskiego wchodzi wschodnia część ziem górnośląskich (pozostała część Górnego Śląska znajduje się w granicach województwa opolskiego i Republiki Czeskiej), które stanowią nieco ponad połowę województwa oraz ziemie małopolskie takie jak Beskid Żywiecki, Zagłębie Dąbrowskie i Jura Krakowsko-Częstochowska. O wejściu tych ziem w skład województwa śląskiego zadecydowały nie względy historyczne tylko gospodarcze.

 

Ziemie wchodzące w skład Województwa Śląskiego

Ziemie górnośląskie

Śląsk Cieszyński

Ziemia ta bardzo różni od pozostałych ziem górnośląskich. Przyczyną te odmienności jest górski krajobraz oraz historia – Śląsk Cieszyński przez wiele wieków znajdował się w rękach austriackich Habsburgów. Pozostałe ziemie górnośląskie przez prawie dwieście lat zarządzane były przez pruskich Hohenzollernów. Do województwa śląskiego należy wschodnia część Śląska Cieszyńskiego. Jego zachodnia część - tzw. Zaolzie znajduje się w granicach Republiki Czeskiej.

Ziemia położona w dorzeczu rzek: Białej, Olzy i źródeł Wisły. Tożsamość kulturową tej ziemi determinował charakter osiedleńczy: pasterski, rolniczy i przemysłowy. Interesująca zabudowa góralskich wsi: Istebna, Koniaków, Jaworzynka. W budownictwie miejskim charakterystyczne kamienice mieszczańskie. Liczne kompleksy parkowo-dworskie, zabytki budownictwa drewnianego. Zabytki przemysłu hutniczego i włókienniczego oraz rzemiosła. Silny ośrodek protestancki. Liczne miejsca o szczególnych wartościach kulturowych: Bielsko, Cieszyn, Skoczów, Wisła. Parki i rezerwaty kulturowe.

Ziemia bytomsko-tarnogórska

Położona na Wyżynie Śląskiej. Dawne ośrodki górnictwa kruszcowego. Historyczny gród w Bytomiu, siedziba księstwa. Ważniejsze ośrodki: Tarnowskie Góry, Piekary Śląskie, Bytom, a także miejscowości: Zbrosławice, Świerklaniec. Obszary rolnicze, interesująca zabudowa sięgająca średniowiecza. Skansen górnictwa kruszcowego - Sztolnia Czarnego Pstrąga. Liczne zabytki architektury i budownictwa, układy urbanistyczne.

Ziemia katowicko-mysłowicka

Położona na Wyżynie Śląskiej nad Rawą (prawy dopływ Brynicy) i Kłodnicą (dopływ Odry). Dział wodny zlewisk Wisły i Odry. Wielki ośrodek przemysłowy. Początkowo obszary rolnicze. Liczne przykłady dawnej techniki hutniczej, górniczej i przetwórczej oraz włókiennictwa. Architektura mieszczańska miast z towarzyszącymi jej osiedlami robotniczymi. Skansen budownictwa drewnianego, muzea sztuki, historii, biograficzne i przemysłu. Dawne rezydencje przemysłowców. Katowice- Bogucice – ośrodek pątniczy. Przykłady monumentalnego budownictwa w duchu modernizmu i funkcjonalizmu.

Ziemia lubliniecka

Położona na pograniczu Niziny Śląskiej i Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Rozległe lasy lublinieckie. Obszar rolniczo-przemysłowy. Ważniejsze ośrodki : Lubliniec, Boronów, Koszęcin, Woźniki. Liczne zabytki historyczno-architektoniczne. Zabytki sztuki sakralnej.

Ziemia pszczyńska

Główne miasta: Mikołów, Pszczyna, Tychy. Historyczna zabudowa miast, przykłady barokowego budownictwa sakralnego. Zachowane bogactwo zwyczajów i obrzędów oraz strojów wsi pszczyńskiej. W Tychach najprężniejszy na Górnym Śląsku ośrodek browarniczy. Największe atrakcje to rezydencja książąt pszczyńskich z rodu Hochberg von Teuss von Pless wraz z rozległym założeniem parkowym, pałacyk myśliwski w Promnicach, ośrodek wypoczynkowy w Paprocanach, resztki dawnej Puszczy Pszczyńskiej i sztuczne jezioro na Wiśle w Goczałkowicach.

Ziemia rybnicko-raciborska

Dogodne położenie na granicy z Czechami u wylotu Bramy Morawskiej, Nizinie Śląskiej i Płaskowyżu Rybnickim. Obszar instensywnego osadnictwa. Miasta o założeniu średniowiecznym: Racibórz, Rybnik. Ważniejsze ośrodki lokalizacji: Orzesze, Żory, Wodzisław, Pszów - tam znany ośrodek pielgrzymkowy. Istotna rola w pośrednictwie handlowym między wschodem, zachodem, północą i południem Europy. Cenne zabytki historyczno-architektoniczne świeckie i sakralne. Miejsce pochodzenia znanych przedstawicieli kultury i życia społecznego, jak Józef Eichendorf, czy Arkadiusz Bożek. Ziemia odgrywa ważną rolę jako naturalne centrum kultury, handlu, gospodarki i edukacji.

Ziemia toszecko-gliwicka

Położona na Wyżynie Śląskiej, na pograniczu Garbu Tarnogórskiego i Kotliny Raciborskiej. Głównym ośrodkiem miejskim są Gliwice ( XIII wiek). Ponadto występują miasta - Toszek, jedno z najstarszych śląskich miast, Pyskowice, Zabrze, Ruda Śląska. Obszar zdominowany przez intensywny rozwój przemysłu hutniczego i górniczego. Historyczna zabudowa miast, przykłady architektury rezydencjonalnej, mieszczańskiej, osiedli robotniczych. Obszar przebiegu Kanału Gliwickiego, alternatywnej drogi komunikacyjnej z zabytkowymi śluzami i zbiornikami wodnymi. Przykłady sakralnego budownictwa drewnianego, założenia parkowo-pałacowe. Ruiny zamku obronnego w Chudowie. Prężne centrum nauki i przemysłu w Gliwicach.

Ziemie małopolskie

Zagłębie Dąbrowskie

Położone na dawnym szlaku handlowym Kraków-Wrocław, nad rzeką Czarną Pszemszą. W wyniku XIX-wiecznej industrializacji Zagłębie stało się węglowym i stalowym zapleczem Królestwa Polskiego (tzw. Kongresówki). Przemysłowe miasta: Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza i Sosnowiec. Powiat ziemski będziński ma charakter rolniczy, a jego stolica Będzin jest również silnym ośrodkiem handlowym. Do głównych atrakcji Zagłębia należą zamek Kazimierza Wielkiego w Będzinie, ośrodki wypoczynkowe w Rogoźniku i Pogorii oraz kościół na Górze Św. Doroty.

Jura Krakowsko-Częstochowska

W granicach województwa śląskiego znajduje się północna i środkowa część ziem jurajskich (pozostałe wchodzą w skład województwa małopolskiego). Jeden z najbardziej malowniczych regionów krajobrazowych w Polsce. Liczne ruiny średniowiecznych i renesansowych budowli obronnych popularnie określanymi mianem “orlich gniazd”. Bogata tradycja historyczna ziem. Ośrodek przemysłowy, fragmenty zabudowy drewnianej. Potencjalne zaplecze turystyczne województwa niewykorzystane jeszcze w pełni tak jak Beskid Żywiecki czy Śląsk Cieszyński. Sanktuarium maryjne na Jasnej Górze. Liczne szlaki pielgrzymkowe. Największe atrakcje turystyczne to: kompleksy pałacowo-parkowe w : Kłobucku, Koniecpolu i Szczekocinach oraz ruiny zamków w Ogrodzieńcu, Olsztynie k/ Częstochowy, Mirowie i smoleniu. Duża ilość skał wapiennych, grot i jaskiń. Ośrodki przemysłowe: Częstochowa, Myszków i Zawiercie.

Beskid Żywiecki

Położony w Kotlinie Żywieckiej nad Sołą. Ważniejsze ośrodki lokalizacji: Węgierska Górka, Jeleśnia, Ujsoły, Koszarawa, Łodygowice, Milówka, Rajcza, Łękawica. Krajobraz górski z dużymi obszarami leśnymi, stąd charakter osiedleńczy i pasterski ludności. Tradycje eksploatacji naturalnych bogactw (rozwój przemysłu hutniczego i szklarskiego). Przykłady architektury rezydencjonalnej, obronnej. Liczne przykłady budownictwa drewnianego, architectura militaris (Węgierska Górka - zespół bastionów). Specyfika stroju, gwary i obrzędu. Eksploatacja lasów. Zabytki dawnej techniki. Obszar intensywnej turystyki pieszej i narciarskiej.

Jaworzno

Jedyne miasto ziemi chrzanowskiej wchodzące w skład województwa śląskiego. W XIX wieku przynależność do Wolnego Miasta Krakowa, a następnie do austriackiej Galicji. Przez ponad sto lat prężny ośrodek górniczy Zagłębia Krakowskiego. Obecnie Jaworzno jest największym zapleczem energetycznym kraju.